«تمثیل» برای بیان مفاهیم عرفانی و رمزی بسیار کارآمد بوده است و تمثیل حیوانی و انسانی در ادبیات تعلیمی و عرفانی عمومیت دارد. جامی در مثنوی هفت اورنگ بیش از ده حکایت از حیوانات آورده است و همچنین از تمثیل های نمادین حیوانی بهره گرفته و در آن ها حیوانات را با شخصیت بخشی و انسان انگاری به عرصه آموزش اخلاقی و عرفانی وارد می نماید. از ریشه اساطیری و توتمی آن ها نیز غافل نبوده و با استفاده از تجربه پیشینیان به حیوانات و به ویژه پرندگان، حیاتی معنوی بخشیده است. در این مقاله عمده تمثیل های حیوانی در هفت اورنگ معرفی و بررسی شده اند.

فرهنگ مردم مجموعه ای از آداب و رسوم و سنن رایج قوم در هر جامعه و بازگوکننده کنش ها و منش های گذشتگان آن جامعه است، در تاریخ آنان ریشه دارد و پشتوانه ای بزرگ و چشمه ای زاینده برای ملت هاست و همچنین در برش های حساس تاریخی بنا به ضرورت، تکیه گاهی مطمین برای ایستادگی و پایداری مردم در برابر ناملایمات و دشواری ها به شمار می رود. از آنجا که شعر شاعران گاه بازتاب دهنده آداب و عقاید و باورهای مردم است و به مثابه آینه ای شفاف، می تواند سیر اندیشه و نظام باورها و نیز فرهنگ مردم دوران شاعر را بازتاب دهد، این پدیده را در آثار شاعران و اندیشمندانی چون جامی نیز به وضوح می توان دید. باتوجه به اهمیت عناصر عامه و تاثیر آن بر ابعاد اجتماعی فرهنگی ایران و همچنین بازتاب آن در ادبیات فارسی در این پژوهش با بهره گیری از تعاریف عناصر عامه در حوزه دانش و هنر عوام و همچنین تکیه بر باورهای عامه با روش تحلیلی محتوایی و کیفی به بررسی فرهنگ عامه در هفت اورنگ جامی پرداخته شده است.

از آنجا که بهترین وسیله شناخت هرگوینده و شاعری، آثار قلمی اوست، در این نوشته کوشش شده است ضمن ارائه تصویری کلی از نورالدین عبالرحمن جامی- بزرگترین شاعر و ادیب قرن نهم هجری- و منظومه های هفتگانه وی، جریان افکار و اندیشه های او در مورد برخی مسایل، از قبیل وحدت وجود، تشبیه و تنزیه، جبر و اختیار و عشق ترسیم شود و نیز برخی دیدگاهها اعتقادی و انتقادی او در قبال طبقات مختلف اجتماع بر مبنای هفت اورنگ تحلیل و ارائه گردد. مطالعه هفت اورنگ نشان می دهد که موقعیت اجتماعی و مناعت طبع جامی او را از مداحی و چاپلوسی، بازداشته و اجازه نداده است که او را در مقابل اغنیا و قدرتمندان خفت و خواری نشان دهد و این یکی از صفات نیک اوست. همچنین این منظومه ها از اطلاعات وسیع او در زمینه های مختلف از قرآن و حدیث و حکمت و عرفان و ... حکایت می کند که تحلیل و بررسی موضوعی و همه جانبه آن، ما را با وسعت اندیشه و حدود اطلاعات و اوضاع اجتماعی و سیاسی زمانه او آشنا می کند.

هفت اورنگ جامی یکی از مهمترین آثار کلاسیک ادبیات فارسی است که سرشار از قصه ها و داستانهای تعلیمی و تمثیلی میباشد. هر چند هدف جامی از سرودن حکایات و قصه ها، بیان پیام و القای نتیجه تعلیمی، اخلاقی و ملموس ساختن مفهوم ذهنی و انتزاعی میباشد. اما از تامل در ساختار هنری و سبک و شگردهای روایی حکایات و قصه ها نیز نباید غافل شد. چرا که هر یک از آثار ادبی فارسی، دارای اصالت سبکی ساختاری مخصوص بخود بوده و شناخت و پژوهش بر روی آثار ادبی متناسب با شرایط و مقتضیات هر دوره، یک امر ضروری و لازمه ورود به دنیای گسترده این آثار و دریچه برای شناخت سراینده میباشد. در این مجال سعی بر این است تا ویژگیها و الگوهای ساخاری حکایات هفت اورنگ تبیین شده و عناصر روایی چون طرح، ویژگی شخصیتها، تعداد شخصیتها مورد بررسی قرار گیرد تا گامی در جهت شناخت اجزای سازنده ساختمان حکایات و سبک شناسی آنها برداشته شود.

هر پدیده، هنگامی که از اعتدال خارج شود، دچار افراط و تفریط و، در غایت انحطاط و ویرانی می شود. تصوف و عرفان نیز، با همه معنویتی که در آن موج می زند، از انحرافی درونی بر کنار نبوده و گاه وسیله ای بوده است برای سودجویان و فرصت طلبان و ریاکاران. به همین سبب، جامی در زمره شاعران و متفکران و عارفانی است که در برابر بی رسمی های صوفیانه ساکت نمانده و در مثنوی هفت اورنگ به بررسی انگیزه های فردی و اجتماعی و نیز ویژگی های صوفیان دروغین پرداخته است.

هر شاعری به طور طبیعی تحت تاثیر شاعران پیش از خود قرار می گیرد. در میان عناصر تشکیل دهنده شعری صورخیال (تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز) جایگاه ویژه ای دارد. هاتفی خرجردی (814/22-927 ﻫ.) از شاعران برجسته ای است که به نظیره گویی خمسه نظامی پرداخته. در میان این نظیره ها هفت منظر (نظیره هفت پیکر نظامی) به جهت نو بودن هفت داستان آمده در آن قابل توجه است. هاتفی در زمینه صورخیال بیش از همه از خال خویش، جامی تاثیر پذیرفته است زیرا جامی علاوه بر پیوند خویشاوندی، بزرگترین شاعر سده نهم ﻫ. (عصر شاعر مذکور ما) است. در مقاله تاثیرات جامی در پنج زمینه؛ تشبیه، استعاره، کنایه، مجاز و صفت هنری نشان داده شده است. از سوی دیگر در پی نوشت در جدولی میزان تاثیر شاعران پیشین بر هفت منظر نشان داده شده است. البته باید توجه داشت هاتفی خود در منظومه یاد شده، تصاویر شاعرانه بسیار نویی هم به کار برده، ولی در این مقاله تلاش شده تا تاثیر جامی بر شکل گیری و استفاده صورخیال هاتفی در هفت منظر نشان داده شود.

در این مقاله میزان تاثیرگذاری «هفت اورنگ جامی» (817-898 هجری قمری) بر «هفت منظر هاتفی» (822-927 هجری قمری) بررسی و از سوی دیگر دو اثربا هم مقایسه شده است، چون در میان ابزارها و رویکردهای بررسی آثار ادبی، سبک شناسی جایگاهی ویژه دارد، از دید سبک شناسی به این مساله پرداخته شده و از میان سه رویکرد سبک شناسی (زبانی، فکری و ادبی)، رویکرد ادبی، بویژه فنون بیانی معیار سنجش این دو اثر ادبی قرار گرفته. نخست بطور کلی فنون بیانی دو اثر مشخص و آنگاه موارد تاثیرگذاری جامی بر هاتفی بررسی شده سپس در بخش دوم صد بیت از هر اثر انتخاب و عناصر مورد بررسی جزء به جزء در دو اثر بررسی، آنگاه جدول و نمودار مقایسه ای آنها تنظیم شده است. نتایج تحقیق نشان میدهد که برخلاف تصور اولیه، هاتفی علیرغم اظهار شاگردی جامی، در سرودن مثنویهایش چندان هم از جامی تقلید نکرده و شاعری مستقل بوده است.

تجزیه و تحلیل رفتار اجتماعی انسان و چگونگی تعامل با دیگران، از مسایل بنیادی در روان شناسی اجتماعی است. ازآنجاکه آثار ادبی و حکایات داستانی بازتابی از کنش ها و واکنش های بینافردی از واقعیت های موجود در جوامع انسانی است و از خلال تحلیل روابط شخصیت های داستانی و گفت وگوهای آنان می توان تا حدود زیادی به تحلیل رفتارها و تعاملات اجتماعی در جوامع گوناگون پرداخت، مقاله پیش رو، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه ای، هفت اورنگ جامی را، که سرشار از حکایات و تمثیلات داستانی است، با استفاده از نظریه های نظریه پردازان روان شناسی اجتماعی، همچون اتو کلاین برگ، الیوت ارونسون، و بارون بررسی و تحلیل کرده است. یافته ها نشان می دهد که پنج مولفه ارتباط جمعی و متقاعدسازی، هم رنگی، کشش و جاذبه، پرخاشگری و پیش داوری در هفت اورنگ جامی بیش از مولفه های دیگر ظهور کرده است. حاصل سخن اینکه ساختار بسیاری از مولفه های مطرح در روان شناسی اجتماعی با مفاهیم و چارچوب های سنتی حکایات مطابقت دارد و نقش باورهای اجتماعی و قالب های فکری اجتماع، در ظهور هریک از مولفه ها مشهود است.

زمینه: شعر و عرفان، دو رکن اساسی ادبیات فارسی، همواره راهی به سوی حقیقت گشوده اند. در این میان، جامی، شاعر و عارف نامدار قرن نهم، با آثاری سرشار از مفاهیم اخلاقی و عرفانی، جایگاهی بی همتا یافته است. مثنوی هفت اورنگ، به عنوان گوهری درخشان از اندیشه های او، هفت داستان عرفانی را در خود جای داده که هر یک، گام هایی بلند در مسیر سلوک معنوی انسان هستند. این اثر، نه تنها از نظر ادبی، بلکه از منظر اخلاقی و عرفانی نیز درخششی ویژه دارد و بازتابی از ژرفای تفکر جامی در راه رسیدن به کمال است. در این پژوهش، بر آنیم تا با نگاهی دقیق تر، اخلاق عرفانی را در این گنجینه ی معنوی واکاوی نمائیم. نتیجه گیری: بررسی انجام شده بر روی فضایل و رذایل اخلاقی بیان شده در مثنوی هفت اورنگ جامی نشان می دهد که وی شاعری جامع الاطلاع و متفکری عمیق بوده است که با زیبایی های ادبی و عمق اندیشه خود، مضامین اخلاقی را به خوبی با بیان کلماتی همچون: صبر، عدالت، راستی، قناعت، وفا، حکمت، فتوت، جود، عزلت، بخل، غضب، تکبر، خرص، طمع و. . . مورد توجه قرار داده است.